Burnout en torticollis, een verband?

 

Ruim drie en een half jaar geleden werd ik op een ochtend wakker terwijl mijn hoofd in een kramp tegen mijn kussen aandrukte. Er was duidelijk iets mis. Onmiddellijk maakte ik een afspraak met mijn huisarts die me aanried een tijdje niet te gaan werken: er is meer dan werk alleen voegde ze er aan toe. Vervolgens kwam ik bij de bedrijfsarts terecht die me hetzelfde aanried. Dit was het begin van een periode waarin lichamelijk ongemak mij heel sterk remde in mijn mogelijkheden, zowel in de werk- als privé-sfeer. Pas na bijna een jaar kon ik er een etiket opplakken: Torticollis Spasmodica. Nu terugblikkend zie ik de verschijnselen uit deze periode als een signaal van het lichaam en de geest dat het zo echt niet verder kon: alle signalen zeiden stop!! Zelf leg ik inmiddels een relatie tussen mijn aandoening en burnout: ik zie een zeer vergaande overspanning die een eigen leven is gaan leiden. Een lichamelijke predispositie voor mijn kwaal speelt natuurlijk ook een rol.
 

In mijn geval gaf mijn lichaam op een voor mij specifieke manier zijn grens aan. Elke vorm van burnout kan zich echter anders manifesteren. Zo weet ik van iemand die plotseling volledig in elkaar klapte en een periode van angst en depressie kende maar met behulp van medicijnen redelijk snel herstelde en ook de draad in (een ander soort!) werk oppakte. Bij weer een ander is sprake geweest van een periode thuiszitten, weer aan het werk gaan, dan een jaar onbetaald verlof nemen om de accu op te laden om tot slot verfrist weer aan de slag te gaan. Een derde vertelde hoe hij op een gegeven moment volledig was uitgeteld en thuis maandenlang helemaal niets uit zijn vingers kreeg om stap voor stap weer iets op te bouwen.
 

Zo zijn er legio verhalen en varianten maar ze hebben één ding gemeen: je loopt keihard tegen een fysieke grens aan en het voelt als een crisis. Een crisis is iets wat je overkomt en waarin je de sturing over je eigen proces hebt verloren; zo neemt bij burnout het lichamelijk onvermogen de regie over je leven over. De werkelijkheid dwingt je fysiek en geestelijk in een hoek waarin je het niet meer voor het zeggen hebt en je maar te volgen hebt. In termen van professor Zwart is een crisis een nulpuntervaring waarbij er niets anders opzit dan er doorheen te gaan. In zijn visie is het een signaal dat er radicaal iets moet veranderen omdat het op de oude manier niet meer werkt. En als je een nieuwe manier weet te vinden is dat vaak een verbetering; als je daarentegen het oude probeert vast te houden stagneer je of zak je nog verder weg. Waar of niet waar, zijn analyse geeft in elk geval een indicatie van wat burnout op geestelijk gebied kan betekenen.

 

Wat is burnout eigenlijk?
 

Is een burnout lichamelijk of psychisch? In het rapport van de commissie Donner maakte men daar verschil tussen. Ikzelf geloof niet zo in dit onderscheid; waar het om gaat is het feit dat men tot stilstand en herbezinning wordt gedwongen waarbij de vraag is hoe en of je weer op een goede manier in beweging komt. Van origine ben ik psycholoog en heb in dat vak geleerd om zaken vooral psychisch te verklaren. Echter, door de aard van mijn eigen aandoening en het nadenken over de aard van crisissen ben ik hier anders over gaan denken. Het gaat mijns inziens altijd om een wisselwerking tussen lichaam en geest maar inmiddels heeft bij mij de overtuiging bij mij postgevat dat in de eerste fase van (mogelijk) herstel van burnout het aangrijpingspunt vooral een lichamelijke moet zijn. De deskundigen zelf zijn het dus het nog lang niet eens over de oorzaken van burnout. Evenmin is er nog betrekkelijk weinig onderzoek gedaan onder de groep langdurig uitgerangeerden die met burnout definitief in de WAO terecht zijn gekomen zodat er meer inzicht in de dynamiek van de aandoening kan komen. Over een aantal dingen bestaat daarentegen wel een zekere consensus:
 

Er is een crisissituatie die de persoon in kwestie tot een periode van (vrijwel) volledige stilstand dwingt,

Er is lichamelijk en geestelijk ongemak die zich kan uiten in bijvoorbeeld extreme vermoeidheid, slecht slapen/slapeloosheid of juist altijd slapen, passiviteit, angsten of spierverkrampingen. In alle gevallen is dit een signaal van lichaam en geest dat het op deze manier niet langer kan,

Er is altijd wel een zekere voorgeschiedenis van langdurige overbelasting hetzij in fysieke hetzij in geestelijke zin maar meestal gaat het om een combinatie van beiden. (Zo leidt langdurige geestelijke overbelasting bijvoorbeeld vaak tot slecht slapen en dat is lichamelijk op den duur slopend).

 

Naast deze overeenkomsten zijn er, zoals gezegd, ook verschillen. Zo denk ik dat sommige mensen vatbaarder zijn voor de gevolgen van langdurige stress door hun predispositie. Ik onderscheid een categorie mensen (waaronder ik mezelf schaar) met een aangeboren hoge gevoeligheid. Sneller dan anderen zullen ze door situaties overweldigd worden. Als je daar niet alert op bent (bijvoorbeeld door een goed zelfmanagement) leidt dit tot een permanente toevoer van stresshormonen in het lichaam en eventueel tot uitputting en roofbouw. Een andere hypothese van mij is dat de categorie zeer harde werkers met hoge ambitie (ook wel het zogenaamde type a genoemd) ook meer dan gemiddeld risico loopt. Ze gaan dikwijls door tot ze niet meer kunnen en klappen tot slot toch in elkaar.

 

Burnout en het regime van stresshormonen: de visie van Sonja van Zweden.

 

Een inspiratiebron die mij tot nieuwe inzichten leidde, is Sonja van Zweden. Zij staat inmiddels als een van dé specialisten bekend op het vlak van burnout. Van Zweden is opgeleid als psychotherapeute maar deed ook functiegericht onderzoek. Omstreeks haar 45e werd ze getroffen door een burnout dus ze kan duidelijk ook uit eigen ervaring spreken. Ze raakte in de WAO maar toen ze na enige jaren weer de energie had om dingen aan te pakken en haar eigen situatie te analyseren kwam ze tot de conclusie dat die burnout “iets lichamelijks” was. Ze is zich gaan inlezen en contacten gaan leggen met medici, neurologen en fysiologen. Ze heeft zo een eigen wat ik zou willen noemen systeembenadering ten aanzien van burnout ontwikkeld. Ik gebruik hier de term systeembenadering omdat haar visie mijns inziens een relatief fundamenteel inzicht geeft in de manier waarop burnout zich als toestand van samenhangende verschijnselen ontwikkelt en uiteindelijk vorm krijgt hetgeen vervolgens een effectievere therapie mogelijk maakt. De hoofdlijnen van haar visie zijn de volgende.
 

Bij stresssituaties, met name in zogenaamde vecht-/vluchtsituaties, komen hormonen vrij zoals cortisol en adrenaline. Normaal, als de situatie die stress oproept voorbij gaat, verdwijnen ook de stresshormonen en treedt fysieke en mentale ontspanning op. Bij langdurige en aanhoudende lichamelijke en geestelijke (over)spanning echter -waarbij het een ook het ander kan oproepen- komt het neurofysiologische systeem dat de stresshormonen produceert niet tot rust. Dit ondermijnt het herstelvermogen van het lichaam dat in de negatieve spiraal komt van opgefokt zijn zonder mogelijkheid tot rust/ontspanning. Herstel is niet meer mogelijk en de fase van roofbouw breekt aan, op den duur mogelijk leidend tot burnout. Er is nog een tweede consequentie. Het lichaam raakt namelijk “gewend” aan de abnormale situatie van overproductie van stresshormonen en gaat zich daar op instellen. Het neurofysiologisch syteem gaat de abnormale, disfunctionele toestand als de normale beschouwen.
 

Ter illustratie van dit laatste mechanisme volgen hier twee metaforen. Eén: als je de thermostaat die de warmte in je huis reguleert in een normale Nederlandse winter op 20 graden zet zal hij af en toe opwarmen en vaak weer afslaan maar als hij reageert alsof het buiten altijd –35 graden is, blijft hij permanent branden en loeien ook al heb je het warm genoeg. Twee:natuurlijke ecosystemen onder langdurige druk (door milieuvervuiling bijvoorbeeld) verarmen doordat kwetsbare soorten verdwijnen wat het systeem verder uit evenwicht brengt. Aanhoudende heftige verstoring leidt uiteindelijk tot zogenaamde contingentering. Dit betekent dat het ecosysteem zich in verarmde vormterugtrekt op een aantal basisvormen waaruit het zich niet meer spontaan kan herstellen. Alleen ingrepen van actoren van buiten het systeem maken (een zeker) herstel mogelijk.
 

Samengevat zijn de lessen van van Zweden de volgende:
 

Oorzaken voor stress kunnen in externe (werk- en/of privé)situaties liggen maar hebben een lichamelijke impact die een eigen dynamiek in stand houdt,

Langdurige stress kan leiden tot een disfunctioneel stressregime dat het normale regime van “ontspanning volgt op inspanning” vervangt door één waarbij ontspanning niet meer mogelijk is. Uitputting en roofbouw volgen dan cumulerend in burnout. Heel belangrijk in haar visie is dat psychische klachten en/of disfunctioneren van een persoon (bijvoorbeeld in de werksituatie) zo gezien niet oorzaak maar gevolg van burnout van zijn,

Het nieuwe lichamelijke stressregime is niet goed meer in staat zichzelf te genezen: hiervoor zijn externe ingrepen nodig. Geprojecteerd op iemand met recentelijk burnout: thuis op de bank gaan zitten kan opluchting geven omdat men uit de stresssituatie komt maar verandert meestal verder niets of weinig aan het –inmiddels lichamelijke- probleem,

Het aangrijpingspunt voor therapie is, zeker in eerst instantie, het aanpakken van de lichamelijke situatie. Psychotherapie of iets dergelijks werkt in deze fase vaak zelfs averechts omdat dit vaak weer stress oproepten het disfunctionele systeem bevestigt. In een latere fase, als het lichaam weer in zekere mate hersteld is dan wel aan het herstellen is, kan psychotherapie wel degelijk behulpzaam en ondersteunend voor het herstel zijn.

 

Tot slot

Voor een aantal mensen bestaat er volgens mij een relatie tussen -het ontstaan van- burnout en torticollis (hoewel zeker niet bij iedereen). Is dit het geval dan moet mijns inziens het aangrijpingspunt voor therapie, net als bij burnout , vooral een lichamelijke zijn.
 

Februari 2002